Lata świetności

Po pożarze miasta w 1233 r., kiedy to spłonął dokument lokacyjny, 1 X 1251 namiestnik wielkiego mistrza Eberhard von Sayn potwierdził go na nowo. Według nowego dokumentu Chełmno zachowało status miasta stołecznego tworzonego państwa krzyżackiego, utworzono w nim sąd najwyższy, do którego zwracały się o poradę prawną wszystkie sądy miast lokowanych na prawie chełmińskim. Miasto otrzymało rozległe terytorium, mieszczanom przyznano samorząd, korzystne prawo spadkowe (stronie żeńskiej i męskiej zapewniono równe prawa w dziedziczeniu majątku), nałożono na nich obowiązek służby wojskowej (w granicach ziemi chełmińskiej). Władzę zwierzchnią sprawowała rada składająca się z 12 rajców, na jej czele stał burmistrz (w późniejszym okresie urząd ten sprawowało naprzemiennie trzech burmistrzów). Dla rozwoju miasta znaczące było zwolnienie jego mieszkańców z ceł. Wprowadzono jednolity system monetarny (grzywna chełmińska), miar długości (pręt chełmiński), objętości (korzec) i powierzchni (łan). Bogate uposażenie otrzymał kościół parafialny, należący do utworzonej w 1243 r. diecezji chełmińskiej.Stare mapy i plany

Granicę nowo budowanego miasta dostosowano do topografii terenu, poprowadzono ją wzdłuż krawędzi stoku wysoczyzny. Obrzeża miasta otoczone były najpierw wałem ziemnym, po roku 1267 murem ceglanym wraz z 30 basztami. Od wschodniej i zachodniej strony, gdzie nie było stromych zboczy, wzmocniono zabezpieczenie dodatkowymi rowami. Wewnątrz miasta przyjęto regularny, szachownicowy układ ulic z centralnie umiejscowionym rynkiem. Siedem ulic zakończonych było bramami, czynne były jednak tylko 3 z nich - Grudziądzka, Toruńska i Wodna (pozostałe to: Sukiennicza, Mostowa, Magdeburska oraz Merseburska).

Panorama miasta

Dynamiczny rozwój miasta nastąpił po ostatecznym stłumieniu powstania Prusów w 1283 r. Do Chełmna zaczęło napływać coraz więcej osadników z Nadrenii i Westfalii, Turyngii, Saksonii oraz ze Śląska. W 1298 r. miasto otrzymało od Zakonu prawo targowe oraz zezwolenie na budowę domu kupieckiego na rynku oraz ław rzemieślniczych. Podstawą znaczenia średniowiecznego Chełmna był handel tranzytowy. Handlowano tu towarami z ziem polskich, Rusi i Węgier. Położenie miasta nad wielką rzeką pozwoliło na uczestniczenie w handlu morskim. W XIV wieku po utworzeniu się Hanzy, miasta państwa krzyżackiego tworzyły osobną grupę pruską, jej skład w 1347 wymieniono w następującej kolejności: Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec i Braniewo. W życiu ogólnohanzeatyckim miasto brało żywy udział, kiedy reprezentował je burmistrz Ertmar von Herdecke, jednak po jego śmierci w 1373 r. Chełmno przestało uczestniczyć nie tylko w zjazdach, ale również w handlu w ramach Hanzy. W XIV w. miasto ustąpiło swego miejsca Toruniowi, który dzięki dogodniejszemu położeniu wysunął się na wiodącą pozycję w handlu z Polską, Chełmno musiało zadowolić się pozycją słabszego partnera. Ostatecznie Chełmno wycofało się z hanzeatyckich miast pruskich w pierwszej połowie XV w.

Po odejściu od handlu międzynarodowego coraz większe znaczenie w życiu ludności zaczęły odgrywać rozległe posiadłości ziemskie. W ogrodach uprawiano chmiel potrzebny do warzenia piwa, na najbardziej nasłonecznionych stokach znajdowały się starannie pielęgnowane winnice. Duże (jeśli nie najważniejsze) znaczenie dla miasta miała hodowla bydła głównie na cele eksportowe oraz gospodarka leśna.

Kosciół farny

Wspaniały rozkwit gospodarczy znalazł swe odbicie w wyglądzie miasta. Do końca XIV w. wzniesiono monumentalne budowle sakralne: kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Fara), kościół św. Piotra i Pawła wraz z klasztorem, którym opiekowali się dominikanie, kościół św. Jakuba i Mikołaja z klasztorem założonym przez franciszkanów, kościół i klasztor założony przez siostry cysterki (benedyktynki). W sąsiedztwie Bramy toruńskiej pobudowano kościół Ducha Św. wraz z przylegającym do niego szpitalem, niedaleko wybudowano kaplicę św. Marcina. Przed Bramą Sukienniczą istniał kościół św. Jerzego ze szpitalem, który spełniał miejsce odosobnienia dla trędowatych. Na rynku oprócz domu kupieckiego stał ratusz. Podzielone na kwadratowe bloki Chełmno nigdy nie zostało zabudowane w całości - na części terenów, przylegających do murów obronnych, znajdowały się ogrody. W pierwszej połowie XIV w. rozwinęły się 4 przedmieścia Chełmna, dla których istniał oddzielny sąd.

W roku 1386 Zakon podjął próbę założenia w Chełmnie uniwersytetu (studium generale), była to bardzo ważna inicjatywa kulturalna nie tylko dla miasta, ale również dla całego państwa krzyżackiego. Przygotowano w tym celu akt erekcyjny podpisany przez papieża Urbana VI. Niestety projekt ten nie doczekał się realizacji z powodu popadnięcia Zakonu w trudną sytuację międzynarodową, co zepchnęło sprawy kultury na dalszy plan. Kilkadziesiąt lat później podjęto ponownie próbę utworzenia uniwersytetu, władze miasta otrzymały nawet od cesarza rzymskiego Zygmunta Luksemburskiego akt fundacyjny, ale brak środków finansowych nie pozwolił ostatecznie na powstanie uczelni.

Po klęsce Zakonu w 1410 r. Chełmno zostało poddane królowi polskiemu, jednak po zakończeniu oblężenia Malborka wróciło pod zwierzchnictwo krzyżackie. Po I pokoju toruńskim wzrosła niechęć społeczeństwa do władzy krzyżackiej, Chełmno i Toruń jako najzamożniejsze ziemie państwa krzyżackiego, odgrywały główną rolę w ruchu opozycyjnym. W 1440 r. stany państwa krzyżackiego postanowiły zjednoczyć się w obronie swych praw i przywilejów, utworzono Związek Pruski, w powołaniu którego Chełmno odegrało ważną rolę. W roku 1454 Chełmno przyłączyło się do powstania przeciwko zakonowi krzyżackiemu - dało to początek wojnie trzynastoletniej.

Początek strony
Program Spacerków
po Chełmnie
Katalog stron chełmińskich
© Grzegorz Góra, moje-chelmno.pl